اذ فى وجودات الامور رابطة * يرشدكم صناعة المغالطة و تلك عينىّ و ذهنىّ طبع * ثمّت لفظىّ و كتبىّ وضع و نيز آن‌كه فرموده‌اند : ماهيّت در انحاء وجوداتش محفوظ است اگرچه هر وجودى را احكامى و آثارى است پس وجود خارجى و ذهنى يك ماهيّت چنان است كه ماهيّت در هردو محفوظ است جز اينكه آثار وجود خارجى آن با وجود ذهنى آن متفاوت است . باز متألّه مذكور در اين‌باره در اول وجود ذهنى حكمت « منظومه » فرموده است : للشّىء غير الكون فى الاعيان * كون بنفسه لدى الأذهان و شىء را تفسير به ماهيّت فرموده است . پس همانطور كه ماهيّت موجود در خارج عين خارج است نه ظرف و مظروف ، همچنين است ماهيّت موجود در ذهن كه عين ذهن است . و چون اين نتيجه از قياس ذهن به خارج حاصل شده است آن را مؤيّد دانسته است نه دليل زيرا كسى را رسد كه بگويد : قياس احكام ذهن با خارج صحيح نيست از اين‌رو كه در خارج به‌طور ظرف و مظروف نباشد و در ذهن بوده باشد . ولى همين وجه را كه در اينجا به عنوان مؤيّد آورده است در تعليقاتش بر « اسفار » آن را يكى از براهين بر اتّحاد عاقل به معقول دانسته است چنان‌كه در آخر فصل هفتم ، طرف اول ، مرحلهء دهم « اسفار » كه در اتّحاد مذكور است شش برهان نقل كرده است و تأييد مذكور را برهان ششم قرار داده است و عبارتش اين است : « 1 » « و أمّا البراهين فمنها - الى قوله : و منها أن الخارج و الذهن عالمان متطابقان كتوأمين يرتضعان من ثدى واحد بلبن واحد ، فاذا قلت : « زيد فى - الخارج » فهو عين مرتبة من مراتب الخارج ، اذ الخارج كالمكان و الخارجى كالمتمكّن فكذلك الذهنى عين مرتبة من مراتب الذهن أى النفس و مشاعرها

--> ( 1 ) - تعليقات « اسفار » ج 3 ، ص 321 ، ط 2 .